Σε μια μικρή περιοχή της ανατολικής Πελοποννήσου υπάρχει ένας γλωσσικός θησαυρός που επιβιώνει εδώ και αιώνες. Στα χωριά της Τσακωνιάς, γύρω από το Λεωνίδιο, τον Τυρό και τον Άγιο Ανδρέα, άνθρωποι εξακολουθούν να μιλούν μια γλώσσα που για τους περισσότερους Έλληνες μοιάζει σχεδόν ακατανόητη. Είναι η Τσακώνικη διάλεκτος, μία από τις πιο ξεχωριστές μορφές της ελληνικής γλώσσας και, σύμφωνα με τη γλωσσολογική παράδοση, η μόνη σύγχρονη ελληνική ποικιλία που συνδέεται άμεσα με την αρχαία Λακωνική, δηλαδή τη δωρική διάλεκτο της αρχαίας Λακωνίας.
Δεν πρόκειται για μια «παγωμένη» μορφή αρχαίων ελληνικών. Η Τσακώνικη είναι μια ζωντανή γλώσσα που εξελίχθηκε μέσα στους αιώνες, απέκτησε τη δική της γραμματική, φωνολογία και λεξιλόγιο και επηρεάστηκε, όπως όλες οι ζωντανές γλώσσες, από την επαφή με άλλες ποικιλίες. Η ιδιαιτερότητά της, ωστόσο, βρίσκεται ακριβώς στην αρχαία γλωσσική της καταγωγή και στον τρόπο με τον οποίο αυτή επιβίωσε μέχρι τις μέρες μας.
Από τη Δωρική της Λακωνίας στην Τσακωνιά
Η ιστορία της Τσακώνικης αποτελεί ένα από τα πιο ενδιαφέροντα κεφάλαια της ελληνικής διαλεκτολογίας. Σε αντίθεση με τις περισσότερες νεοελληνικές διαλέκτους, οι οποίες συνδέονται ιστορικά με την Ελληνιστική Κοινή, η Τσακώνικη ανάγεται στην αρχαία Λακωνική, τη δωρική ποικιλία που μιλούνταν στη Λακωνία.
Η γεωγραφική θέση της Τσακωνιάς και η σχετική απομόνωση των ορεινών κοινοτήτων της θεωρούνται σημαντικοί παράγοντες που βοήθησαν στη διατήρηση της γλωσσικής της ιδιαιτερότητας.
Η διάλεκτος παρουσιάζει τόσο μεγάλες διαφορές από την Κοινή Νεοελληνική, αλλά και από άλλες ελληνικές διαλέκτους, ώστε το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας σημειώνει ότι για αρκετούς μη φυσικούς ομιλητές ακούγεται ως σχεδόν «εξωτική» γλώσσα και είναι σε μεγάλο βαθμό δυσνόητη.
Πού μιλιούνται σήμερα τα Τσακώνικα
Η ιστορική Τσακωνιά βρίσκεται στην ανατολική Πελοπόννησο, στην περιοχή της Κυνουρίας της Αρκαδίας. Παραδοσιακά η γλώσσα συνδέεται με οικισμούς όπως το Λεωνίδιο, ο Τυρός, ο Άγιος Ανδρέας, ο Πραστός, η Καστάνιτσα, η Σίταινα, οι Μέλανοι, η Πραματευτή και τα Σαπουνακέικα.
Οι μελετητές διακρίνουν κυρίως τη Βόρεια και τη Νότια Τσακώνικη, ενώ ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η παλαιότερη τσακώνικη ποικιλία της Προποντίδας, η οποία συνδεόταν με τα χωριά Βάτκα και Χαβουτσί στη Μικρά Ασία.
Λέξεις που αποκαλύπτουν την αρχαία κληρονομιά
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία της Τσακώνικης είναι οι λέξεις που εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται και παρουσιάζουν ιστορικές συνδέσεις με αρχαίες ελληνικές μορφές.
Ύο – νερό. Πρόκειται για μία από τις πιο γνωστές τσακώνικες λέξεις και συνδέεται με το αρχαίο «ὕδωρ».
Μάτη – μητέρα. Η λέξη παρουσιάζει ιστορική σύνδεση με το αρχαίο «μήτηρ».
Σάτη – κόρη/θυγατέρα. Συνδέεται με το αρχαίο «θυγάτηρ» και αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της γλωσσικής συνέχειας που έχει μελετηθεί στην Τσακώνικη.
Γρούσσα – γλώσσα. Μια ακόμη χαρακτηριστική τσακώνικη λέξη, η οποία συναντάται στη σχετική καταγραφή της διαλέκτου.
αβουγό – το αβγό
εζού – εγώ
μούζα – μύγα
αμέρα – ημέρα
σέρι – θέρος
το κρία – το κρέας
τšειρ αμέρε – τρεις μέρες
τσούνερ έσι; – τίνος είσαι;
καούρ εκάνατε – καλωσήρθατε
Οι συγκεκριμένες λέξεις έχουν γίνει ιδιαίτερα γνωστές επειδή δείχνουν πόσο διαφορετική μπορεί να είναι η εξέλιξη μιας γλώσσας μέσα στους αιώνες. Ωστόσο, η παρουσία αρχαίας ρίζας σε μια λέξη δεν σημαίνει ότι η σημερινή τσακώνικη λέξη είναι πανομοιότυπη με την αρχαία. Αντίθετα, αποτελεί αποτέλεσμα μιας μακράς ιστορικής γλωσσικής εξέλιξης.
Για τις υπόλοιπες λέξεις και τις ακριβείς σημασίες τους απαιτείται αναφορά στο ειδικό λεξικογραφικό υλικό, καθώς η Τσακώνικη παρουσιάζει τοπικές παραλλαγές και διαφορετικές καταγραφές. Το σημαντικότερο έργο παραμένει το τρίτομο «Λεξικό της Τσακωνικής Διαλέκτου» του Θανάση Π. Κωστάκη, που εκδόθηκε από την Ακαδημία Αθηνών το 1986 και το 1987.
Ένα λεξικό που χρειάστηκε δεκαετίες
Η προσπάθεια να καταγραφεί η Τσακώνικη δεν είναι πρόσφατη. Ήδη από τον 19ο αιώνα και τις αρχές του 20ού αιώνα αρκετοί Έλληνες και ξένοι μελετητές ασχολήθηκαν με τη γλώσσα.
Σημαντικές ήταν οι εργασίες του Μιχαήλ Δέφνερ και του Γάλλου γλωσσολόγου Hubert Pernot. Στη συνέχεια, ο Θανάσης Π. Κωστάκης αφιέρωσε μεγάλο μέρος της ζωής του στην καταγραφή της Τσακώνικης. Η «Σύντομη γραμματική της Τσακώνικης Διαλέκτου» κυκλοφόρησε το 1951, ενώ το μεγάλο τρίτομο λεξικό του εκδόθηκε από την Ακαδημία Αθηνών το 1986-1987.
Το λεξικό δεν αποτελεί απλώς έναν κατάλογο λέξεων. Περιλαμβάνει υλικό από την έρευνα πεδίου, φωνητικά φαινόμενα και διαλεκτικά δεδομένα, αποτελώντας μέχρι σήμερα βασική πηγή για τη μελέτη της Τσακώνικης.
Γιατί κινδυνεύει να χαθεί
Το μεγάλο παράδοξο της Τσακώνικης είναι ότι ενώ η ιστορική της αξία είναι τεράστια, το μέλλον της δεν θεωρείται εξασφαλισμένο.
Η διάδοση της Κοινής Νεοελληνικής μέσω της εκπαίδευσης, των μέσων ενημέρωσης, των μετακινήσεων και της μεγαλύτερης επικοινωνίας ανάμεσα στις κοινότητες περιόρισε σταδιακά τη χρήση της τοπικής διαλέκτου.
Έτσι, η Τσακώνικη πέρασε από μια εποχή κατά την οποία αποτελούσε καθημερινό μέσο επικοινωνίας σε μια περίοδο όπου η χρήση της περιορίζεται κυρίως σε συγκεκριμένες κοινότητες και μεγαλύτερες ηλικίες.
Το κρίσιμο ζήτημα για τη γλωσσική της επιβίωση δεν είναι μόνο πόσοι άνθρωποι γνωρίζουν Τσακώνικα, αλλά εάν η γλώσσα μεταδίδεται από τους μεγαλύτερους στις νεότερες γενιές.
«Αν χάσουμε τη γλώσσα μας…»
Για τους ανθρώπους της Τσακωνιάς, η διάλεκτος δεν αποτελεί απλώς ένα αντικείμενο γλωσσολογικής μελέτης. Συνδέεται άμεσα με την τοπική ταυτότητα.
Η εκπαιδευτικός και μελετήτρια της Τσακώνικης Ελένη Μάνου έχει περιγράψει χαρακτηριστικά αυτή τη σχέση, λέγοντας: «Αν χάσουμε τη γλώσσα μας, δεν μπορούμε να λέμε ότι είμαστε Τσάκωνες».
Η φράση αποτυπώνει το βαθύτερο πρόβλημα που αντιμετωπίζει μια γλώσσα όταν παύει να περνά φυσικά από γενιά σε γενιά: μαζί με τις λέξεις κινδυνεύει να χαθεί ένα κομμάτι της συλλογικής μνήμης και της πολιτιστικής ταυτότητας μιας κοινότητας.
Μια γλώσσα που εξακολουθεί να έχει φωνή
Η Τσακώνικη, λοιπόν, δεν είναι ένα απολίθωμα της αρχαιότητας. Είναι μια σύγχρονη, ζωντανή γλωσσική ποικιλία με εξαιρετικά παλιά καταγωγή.
Αυτό ακριβώς την κάνει μοναδική.
Σε έναν κόσμο όπου πολλές μικρές γλώσσες και διάλεκτοι εξαφανίζονται, η Τσακώνικη εξακολουθεί να ακούγεται στους δρόμους και στα σπίτια της Τσακωνιάς. Κάθε λέξη που χρησιμοποιείται από έναν ηλικιωμένο και μεταφέρεται σε έναν νεότερο άνθρωπο αποτελεί έναν μικρό κρίκο μιας αλυσίδας που συνδέει τη σημερινή Πελοπόννησο με την αρχαία Λακωνία.
Και ίσως αυτό είναι το πιο εντυπωσιακό στοιχείο της: η αρχαία δωρική δεν υπάρχει μόνο στα βιβλία και στις επιγραφές. Ένα μέρος της εξακολουθεί να ακούγεται ως ζωντανός λόγος, σε μια μικρή γωνιά της Ελλάδας.
