Σαν σήμερα, στις 18 Μαΐου του 1821, ο τόπος των Δολιανών, στην ορεινή Κυνουρία, έγινε πεδίο μιας ηρωικής αναμέτρησης που θα σφράγιζε την πορεία της Ελληνικής Επανάστασης. Ο θρυλικός Νικηταράς, κατά κόσμον Νικήτας Σταματελόπουλος, βρέθηκε αντιμέτωπος με συντριπτικά ποιοτικά και αριθμητικά υπέρτερες οθωμανικές δυνάμεις. Με στρατηγική ευφυΐα, απαράμιλλο θάρρος και την ακατάβλητη σπίθα της ελευθερίας να τον καθοδηγεί, κατάφερε όχι μόνο να αποκρούσει την επίθεση, αλλά και να διαλύσει τον εχθρό, σημειώνοντας μια από τις πρώτες και πλέον ηχηρές νίκες του Αγώνα. Η επιτυχία αυτή στα Δολιανά δεν ήταν απλώς μια στρατιωτική επιτυχία, αλλά ένα κομβικό γεγονός που εκτόξευσε τη φήμη του Νικηταρά στα ύψη, εδραιώνοντάς τον ως σύμβολο αντίστασης και ελπίδας για τους υπόδουλους Έλληνες. Ήταν η αρχή της δημιουργίας του μύθου του «Τουρκοφάγου».
Το προσωνύμιο «Τουρκοφάγος», που συνοδεύει την ιστορική μνήμη του Νικηταρά, δεν είναι απλώς ένα εύηχο παρατσούκλι, αλλά ο καθρέφτης της αμείωτης ορμής του εναντίον του κατακτητή. Η ικανότητά του να αντιμετωπίζει και να νικάει κατά κράτος υπέρτερες δυνάμεις, η τόλμη του στις πιο δυσχερείς συνθήκες και η αφοσίωσή του στην ιδέα της εθνικής απελευθέρωσης, τον κατέστησαν γρήγορα έναν από τους πιο σεβαστούς και φοβερούς οπλαρχηγούς. Η φήμη του θα ξεπερνούσε τα σύνορα της Πελοποννήσου, εμπνέοντας τους συμπατριώτες του και τρομοκρατώντας τους αντιπάλους. Η θρυλική του ανδρεία, η ατσαλένια του ψυχή και η αφοσίωσή του στην Επανάσταση, ήταν το υπόβαθρο αυτού του ιστορικού προσωνυμίου, που συνδέθηκε άρρηκτα με την εικόνα του ως αλύγιστου πολεμιστή. Ο Νικηταράς, ηγετική μορφή του 1821, δεν εμφανίστηκε απρομελέτητα στο ιστορικό προσκήνιο.
Ήταν προϊόν μιας οικογένειας με βαθιές ρίζες στον αγώνα και την αντίσταση κατά των Τούρκων. Η καταγωγή του, όπως και η στενή του σχέση με τον άλλο μεγάλο ήρωα, τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, τον προίκισε με την απαραίτητη πείρα και το υπόβαθρο για να αναδειχθεί σε πρωταγωνιστή. Συγκεκριμένα, ο Νικηταράς ήταν ανιψιός του «Γέρου του Μοριά», καθώς η μητέρα του, όπως μαρτυρούν πολλές πηγές, ήταν αδελφή της συζύγου του Κολοκοτρώνη. Αυτή η ισχυρή συγγενική και οικογενειακή σύνδεση, σε συνδυασμό με την έμφυτη στρατιωτική του ικανότητα, διαμόρφωσαν ένα αχώριστο δίδυμο στον αγώνα, με τον Κολοκοτρώνη να αποτελεί τον στρατηγικό νους και τον Νικηταρά να ενσαρκώνει την ακατάβλητη μαχητικότητα και την τόλμη. Η μάχη των Δολιανών, λοιπόν, δεν υπήρξε ένα τυχαίο επεισόδιο, αλλά μια απόδειξη της στρατιωτικής δεινότητας του Νικηταρά και της πίστης του στον σκοπό της εθνικής ανεξαρτησίας.
Η νίκη αυτή, απέναντι σε μια φαινομενικά ανυπέρβλητη δύναμη, έστειλε ηχηρό μήνυμα σε όλη την Ευρώπη και εμψύχωσε βαθύτατα τους Έλληνες. Η κληρονομιά του «Τουρκοφάγου» διατηρείται ζωντανή στις παραδόσεις και την ιστορία μας, ως σύμβολο του θάρρους, της αυτοθυσίας και της αδιάλλακτης επιθυμίας για ελευθερία. Η σχέση του με τον θείο του, Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, αποτέλεσε έναν δυναμικό δεσμό που γαλούχησε γενιές αγωνιστών, χτίζοντας το θεμέλιο ενός έθνους που διεκδίκησε και κατέκτησε την ελευθερία του με το αίμα και τις θυσίες των ηρώων του.
