Στις μέρες μας, οι σχολικές τάξεις γίνονται ολοένα και περισσότερο ανομοιογενείς, με μαθητές και μαθήτριες διαφορετικών ικανοτήτων, αναγκών και ενδιαφερόντων και καταγωγή από διαφορετικά πολιτισμικά, εθνικά και κοινωνικά περιβάλλοντα (Day, 2003).
Ποιες είναι οι μεταρρυθμίσεις στις οποίες θα έπρεπε να προβεί το εκπαιδευτικό μας σύστημα ώστε τα σχολεία στην Κύπρο να ανταποκριθούν στα νέα δεδομένα που δημιουργούνται;
Η Δρ. Χριστίνα Χατζησωτηρίου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας, μας εξηγεί τη σημασία που έχει το να προβούμε άμεσα σε τροποποιήσεις όσον αφορά την εκπαιδευτική διαδικασία ώστε να μπορέσουμε να ανταποκριθούμε στα νέα δεδομένα που δημιουργούνται στο περιβάλλον της σύγχρονης τάξης. Κατά συνέπεια, τόσο οι εκπαιδευτικοί, όσο και τα παιδιά, θα μπορούν να προσαρμόζονται αποτελεσματικότερα στις ραγδαία μεταβαλλόμενες απαιτήσεις της εποχής.
Της Θεοδοσία Κυριάκου
- Σε συναντούμε στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας όπου εργάζεσαι ως …
Επίκουρη Καθηγήτρια στη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση. Κατά κύριο λόγο, συντονίζω τα κοινωνιολογικής φύσεως μαθήματα στα προπτυχιακά μας προγράμματα της Προδημοτικής και Δημοτικής Εκπαίδευσης, καθώς και στα συμβατικά και εξ αποστάσεως μεταπτυχιακά μας προγράμματα, όπως για παράδειγμα τα μαθήματα Θεωρία και Πρακτική της Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης, Συγκριτική Εκπαίδευση και Κοινωνιολογία της Παιδείας. Παράλληλα, ως μέλος συμβουλίου και επιστημονική συνεργάτιδα του Κέντρου Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων του Πανεπιστημίου Λευκωσίας, αλλά και ως οργανωτικό μέλος της Έδρας UNESCO του Πανεπιστημίου μας με τίτλο ‘Πολιτισμική Ετερότητα και Διαπολιτισμικός Διάλογος για έναν Πολιτισμό Ειρήνης’ συμμετέχω ενεργά στη διοργάνωση συνεδρίων, σεμιναρίων και άλλων εκδηλώσεων για σκοπούς ευαισθητοποίησης σε ζητήματα κοινωνικο-πολιτικής φύσεως.
- Διαπολιτισμική Εκπαίδευση… Θα ήθελες να μας εντάξεις λίγο στο τι εστί αυτό;
Προκειμένου να καλλιεργήσουμε και να ενισχύσουμε για όλα τα παιδιά – γηγενείς, μειονοτικής, μεταναστευτικής και προσφυγικής βιογραφίας – τόσο την ακαδημαϊκή επιτυχία, όσο και το αίσθημα του «ανήκειν» στο σχολείο και την κοινωνία, μπορούμε να βασιστούμε στην ίδια την έννοια του διαπολιτισμού. Η Διαπολιτισμική Εκπαίδευση υπερθεματίζει την ενσυναίσθηση, την αλληλεπίδραση και τις πολιτισμικές ανταλλαγές μεταξύ των ατόμων και των κοινωνικών τους ομάδων. Επιπλέον, αντλεί από τις αρχές της κοινωνικής δικαιοσύνης και της ισότητας με απώτερο σκοπό την ενθάρρυνση όλων των ατόμων να εργαστούν ενεργά προς τον κοινωνικό μετασχηματισμό ενδυναμώνοντας κυρίως τους περιθωριοποιημένους ή καταπιεσμένους. Ο γνήσιος διαπολιτισμός προκύπτει από την αποδόμηση της εξουσίας, της μεριτοκρατίας και της υποταγής. Κατά συνέπεια, αντί να επικεντρώνεται στην προβολή της διαφορετικότητας των διακριτών πολιτισμών (λ.χ. ήθη, έθιμα, παραδόσεις), στρέφει την προσοχή του στην ανάλυση των σχέσεων εξουσίας στη βάση της κριτικής παιδαγωγικής.
-
Γιατί επέλεξες να ασχοληθείς με τον χώρο της Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης;
Το έναυσμα της ενασχόλησης μου με τη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση έγκειται στη δυνατότητα του συγκεκριμένου επιστημονικού πεδίου να διαδραματίσει καίριο ρόλο στη δημιουργία ενός κόσμου πιο ανθρώπινου, κοινωνικά δίκαιου και ισότιμου. Η Διαπολιτισμική Εκπαίδευση δεν έχει σκοπό να διδάξει την ανοχή για το «διαφορετικό». Αντιθέτως, επιχειρεί να δημιουργήσει το πνευματικό υπόβαθρο που επιτρέπει τη διαμόρφωση θετικών αντιλήψεων μεταξύ των ατόμων και των ομάδων τους, ώστε να δημιουργηθούν ανοικτές κοινωνίες, πολιτισμικά αρμονικές, που θα διακρίνονται από αλληλοκατανόηση, αλληλοαποδοχή και αλληλεγγύη. Συνεπώς, επέλεξα να ασχοληθώ με το πεδίο της Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης γιατί μέσω αυτής της οδούς μου δίνεται η ευκαιρία να καταθέσω κι εγώ το δικό μου μικρό λιθαράκι στην κινητοποίηση κινημάτων κοινωνικής αλλαγής, στον εκδημοκρατισμό του σχολείου αλλά και της κοινωνίας γενικότερα, στην επίλυση κοινωνικών προβλημάτων όπως η ξενοφοβία, ο εκφοβισμός και η κοινωνική αδικία, αλλά και στη διαχείριση των επιμέρους αναγκών διαφόρων ομάδων που αντιμετωπίζουν τον κίνδυνο της περιθωριοποίησης, όπως για παράδειγμα οι πρόσφυγες, παρέχοντάς τους ταυτοχρόνως ευκαιρίες για κοινωνική εμπλοκή και μαθησιακή επιτυχία.
- Γιατί θεωρείς πως είναι σημαντικό να επενδύει ένα κράτος στην έρευνα γύρω από αυτό τον χώρο;
Η επένδυση ενός κράτους στην έρευνα στο πεδίο της Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης μπορεί να επηρεάσει τη διαμόρφωση του ζητήματος της κοινωνικής δικαιοσύνης τόσο στον δημόσιο λόγο, όσο και σε επίπεδο πολιτικής θεματολογίας και εκπαιδευτικής πράξης. Επίσης, η έρευνα στη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση ενισχύει την ανάπτυξη προγραμμάτων καλλιέργειας της πολιτισμικής νοημοσύνης στα παιδιά και τους εφήβους προκειμένου να καταστούν ικανοί ως ενήλικες να εργάζονται αποτελεσματικά σε ποικίλα πολιτισμικά περιβάλλοντα, καθώς και να αποδίδουν τα μέγιστα ως μέλη του πολυπολιτισμικού εργατικού δυναμικού στον χώρο εργασίας τους. Τέλος, η έρευνα στη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση συμβάλλει στη διαμόρφωση προγραμμάτων για σκοπούς επίτευξης της κοινωνικής συνοχής και της εύρυθμης λειτουργίας μιας πολυπολιτισμικής κοινωνίας.
- Τα τελευταία χρόνια, παρατηρούμε πως και στην Κύπρο έχει πλέον αλλάξει η σύνθεση της τάξης. Θα λέγαμε πως τείνουμε προς τη δημιουργία διαπολιτισμικών σχολείων αφού το δημόσιο σχολείο δεν απαρτίζεται μόνο από Κύπριους μαθητές. Πόσο έτοιμο είναι το εκπαιδευτικό μας σύστημα ώστε να ανταπεξέλθει στις νέες προκλήσεις που δημιουργούνται;
Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες, η Κύπρος έχει σταδιακά μετατραπεί από μια καθαρή πηγή μετανάστευσης σε χώρα-αποδέκτη μεταναστών και προσφύγων. Το γεγονός αυτό οδήγησε σταδιακά στην αλλαγή της πολιτισμικής σύνθεσης του μαθητικού πληθυσμού και κατ’ επέκταση στην ανάγκη μεταρρύθμισης της ίδιας της εκπαίδευσης. Αρχικά, οι πολιτικές αποφάσεις και οι σχολικές δράσεις ήταν αποσπασματικές και κυρίως φολκλορικές, δηλαδή αφορούσαν κυρίως στην προώθηση παραδοσιακών πολιτιστικών στοιχείων όπως η μουσική, ο χορός και η παραδοσιακή κουζίνα άλλων χωρών. Την τελευταία δεκαετία όμως, σημειώθηκαν σημαντικά βήματα που συνέβαλαν στην καλύτερη εκπαιδευτική διαχείριση του πολιτισμικού πλουραλισμού, όπως η αλλαγή των Αναλυτικών Προγραμμάτων με στοχο-προσήλωση προς το ανθρώπινο και δημοκρατικό σχολείο, η συγγραφή του Κώδικα Αντι-Ρατσιστικής Αγωγής και η ένταξη κάποιων σχολείων στο πρόγραμμα Δράσεις Σχολικής και Κοινωνικής Ένταξης (ΔΡΑ.Σ.Ε.). Παρόλα αυτά, ακαδημαϊκοί και ερευνητές εξακολουθούν να καταδεικνύουν την αναγκαιότητα βελτίωσης των σχολείων στην Κύπρο προκειμένου να αποκτήσουν ακόμη πιο διαπολιτισμικό χαρακτήρα. Εισηγούνται μεταξύ άλλων την καλλιέργεια συμπεριληπτικών κουλτούρων στα σχολεία, την ανάπτυξη προγραμμάτων διγλωσσικής εκπαίδευσης και την ενίσχυση της μαθητικής και γονεϊκής εμπλοκής, κυρίως όσον αφορά στις οικογένειες μεταναστευτικής ή προσφυγικής βιογραφίας. Η εμπλοκή αυτή πρέπει να διασφαλίζεται όχι μόνο στα σχολικά δρώμενα, αλλά και στη λήψη αποφάσεων για τη δημιουργία ενός πιο συμπεριληπτικού σχολείου.
- Ποιες θεωρείς πως είναι οι τροποποιήσεις που πρέπει να γίνουν όσον αφορά την εκπαιδευτική διαδικασία ώστε να μπορέσουμε να ανταποκριθούμε στα νέα δεδομένα που δημιουργούνται στο περιβάλλον της σύγχρονης τάξης;
Εντός της σχολικής τάξης, οι εκπαιδευτικοί κατά τη διάρκεια συζητήσεων καλό θα ήταν να αποφεύγουν τη φολκορική προβολή των πολιτισμικών «διαφορών» των παιδιών (του τύπου παραδοσιακοί χοροί, φαγητά και τραγούδια), αλλά να αξιοποιούν τις εμπειρίες τους. Αφενός, οι εκπαιδευτικοί θα πρέπει να προωθούν συζητήσεις οι οποίες παρακινούν τους μαθητές και τις μαθήτριες να εισηγηθούν μέτρα προς άμβλυνση των κοινωνικών αδικιών εντός του σχολείου και της κοινότητάς τους. Αφετέρου, στα πλαίσια τέτοιων προγραμμάτων, μαθητές και μαθήτριες σε συνεργασία με τους/τις εκπαιδευτικούς μπορούν να αναπτύξουν και να πραγματοποιήσουν ομαδικές μελέτες για να ερευνήσουν παραδείγματα εθνοτικής σύγκρουσης, ρατσισμού, κοινωνικής αδικίας, και κοινωνικού αποκλεισμού. Για σκοπούς ενεργητικής ανακάλυψης της γνώσης, γηγενείς και μεταναστευτικής ή προσφυγικής βιογραφίας μαθητές και μαθήτριες πρέπει να συνεργάζονται σε πολιτισμικά πλουραλιστικές ομάδες.
Τέλος, οι εκπαιδευτικοί καλούνται να προωθούν την οικογενειακή εμπλοκή στα σχολικά δρώμενα. Οι γονείς μπορούν και πρέπει να διαδραματίζουν έναν σημαντικό ρόλο στη σχολική επιτυχία και στη διαδικασία συμπερίληψης των παιδιών τους. Οι εκπαιδευτικοί οφείλουν να αναγνωρίζουν τους γονείς ως πηγή πληροφόρησης για τους μαθητές και τις μαθήτριές τους, ενώ μέσω της επικοινωνίας με τους γονείς μεταναστευτικής βιογραφίας μπορούν να ενημερωθούν για το πολιτισμικό υπόβαθρο και τις ανάγκες των μαθητών και των μαθητριών τους.
- Εκτός από το ερευνητικό κομμάτι και τη διδασκαλία, ασχολείσαι επίσης με τη συγγραφή βιβλίων όσον αφορά την Διαπολιτισμική εκπαίδευση. Πώς άρχισε όλο αυτό;
«Σκέφτομαι, άρα υπάρχω» δήλωσε ο Καρτέσιος διατυπώνοντας μία από τις πλέον βαθυστόχαστες φιλοσοφικές επισημάνσεις όλων των εποχών. Κάθε σκεπτόμενο ον οφείλει, κατά την άποψή μου, να υπερβαίνει την επικαιρότητα της «αλήθειας», καθώς και να απεγκλωβίζεται από τα «οργουελιανά» στεγανά που αστυνομεύουν την ελευθερία του πνεύματός του. Η γραφή εκφράζει ακριβώς αυτή τη διαλεκτική της διανόησης που απελευθερώνει τη σκέψη και οδηγεί στη μετεξέλιξη της.
Η συγγραφή επιβεβαιώνει ουσιαστικά την ίδια μου την ύπαρξη: «Γράφω, άρα είμαι», γράφω άρα είμαι ελεύθερα σκεπτόμενη, αλλά και είμαι ελεύθερα σκεπτόμενη γιατί μπορώ να γράφω για όλα όσα αμφιβάλλω. Η συγγραφή βιβλίων αναφορικά στη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση μου δίνει όλα αυτά τα χρόνια την ευκαιρία να διευρύνω το πνεύμα μου, ενώ ταυτοχρόνως εντυπώνω την εξέλιξη της κατανόησής μου, διατυπώνω την κριτική και τις αμφιβολίες μου, αλλά και καταθέτω τις εισηγήσεις μου επί του πεδίου της εκπαιδευτικής διαχείρισης του πολιτισμικού πλουραλισμού. Όπως και κάθε άλλη συγγραφέας, ευελπιστώ ότι οι αναγνώστες και οι αναγνώστριες των βιβλίων αυτών έχουν κι αυτοί με τη σειρά τους την ευκαιρία για περαιτέρω προβληματισμό και αναστοχασμό επί των καθημερινών τους αλληλεπιδράσεων, αλλά και της διδακτικής τους πράξης.
- Λίγο πριν την πανδημία του κορονοϊού, διεξήχθη στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας η παρουσίαση του ακαδημαϊκού τόμου που εσύ και ο Δρ. Αιμίλιος Σολωμού επιμεληθήκατε. Ο τόμος φέρει τον τίτλο “Βελτιώνοντας το σχολείο και τη διδασκαλία σε συνθήκες πολιτισμικού πλουραλισμού”.
Από πού ξεκίνησε η ιδέα για τη συγγραφή του συγκεκριμένου τόμου και με τι καταπιάνεται ακριβώς;
Αιτίες και επιρροές αυτής της ακαδημαϊκής συγγραφής υπήρξαν η παγκοσμιοποίηση, η οικονομική κρίση, η φτώχεια και οι πολεμικές συγκρούσεις, οι οποίες οδήγησαν σε ένα άνευ προηγουμένου μεταναστευτικό και προσφυγικό κύμα με εκατοντάδες χιλιάδες μετανάστες και πρόσφυγες να αναζητούν καταφύγιο σε άλλες χώρες.
Σκοπός του βιβλίου, μέσα από τα 10 κεφάλαια τα οποία περιλαμβάνει, είναι να συμβάλει με τις ιδέες και εισηγήσεις των ακαδημαϊκών-συγγραφέων στη δημιουργία καινοτόμων εκπαιδευτικών και διαρθρωτικών πλαισίων με στόχο την ανάπτυξη και τη βελτίωση του διαπολιτισμικού σχολείου και της διδασκαλίας. Πιο συγκεκριμένα, το βιβλίο αυτό εξετάζει με ποιους τρόπους πρέπει να λάβουμε υπόψη τον πολιτισμικό πλουραλισμό στις διαδικασίες της βελτίωσης του σχολείου και της διδασκαλίας με απώτερο σκοπό την καταπολέμηση της περιθωριοποίησης και την επίτευξη της συμπερίληψης όλων ανεξαιρέτως των μαθητών και μαθητριών τόσο σε κοινωνικό, όσο και σε σχολικό επίπεδο.
- Ασχολείσαι επίσης με το πρόγραμμα Erasmus. Ποια η άποψη σου για το πρόγραμμα αυτό και τι μπορεί να κερδίσει ο χώρος της εκπαίδευσης μέσω αυτού;
Ο ακαδημαϊκός μου προσανατολισμός στηρίζεται στην παραδοχή ότι η ερευνητικά παραγόμενη γνώση πρέπει να διαχέεται στους ενδιαφερόμενους φορείς και το κοινό αποβλέποντας στη βελτίωση σχετικών πολιτικών, εκπαιδευτικών προγραμμάτων και υπηρεσιών. Αναντίρρητα, το πρόγραμμα Erasmus+ μας παρέχει ευκαιρίες χρηματοδότησης από την Ευρωπαϊκή Ένωση για αξιοποίηση της ακαδημαϊκά παραγόμενης γνώσης για σκοπούς ανάπτυξης καινοτόμων διδακτικών μεθοδολογιών και πρακτικών προκειμένου να επηρεάσουμε αμεσότερα την ‘εκ των κάτω προς τα πάνω’ αλλαγή στον χώρο της εκπαίδευσης. Χαρακτηριστικά να αναφέρω ότι η ερευνητική μας ομάδα έχει γίνει (συν)αποδέκτης πέραν των 3 εκατομμυρίων ευρώ σε χρηματοδότηση.
Μέσω της ανάληψης ή της εμπλοκής μας σε έργα, όπως για παράδειγμα το πρόγραμμα ‘EUROCHANGE: Children inspiring children to become agents of change for a child-friendly multicultural Europe’ ή το πρόγραμμα ‘Step Up: Student Teachers’ Practice for Democratic Culture’, συμμετέχουμε στην παραγωγή εκπαιδευτικού υλικού, προγραμμάτων επαγγελματικής κατάρτισης εκπαιδευτικών, και άλλων πόρων για σκοπούς άμβλυνσης της περιθωριοποίησης, προώθησης της συμπερίληψης και της ενεργού πολιτότητας, αλλά και ενίσχυσης των διαπολιτισμικών δεξιοτήτων των μαθητών, των μαθητριών και των εκπαιδευτικών.
Επιπλέον, το πρόγραμμα Erasmus+ λειτουργεί καταλυτικά στην ανάπτυξη ενός ευρωπαϊκού δικτύου συνεργατών, συμπεριλαμβανομένων εταίρων προερχόμενων από άλλα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια, σχολεία, βιβλιοθήκες, μουσεία και Μη Κυβερνητικούς Οργανισμούς (ΜΚΟ) με αποτέλεσμα την εισαγωγή καινοτόμων ιδεών καθώς και εμπειρογνωμοσύνης στην εγχώρια εκπαιδευτική πραγματικότητα.
- Πού βλέπεις τον εαυτό σου σε 5 χρόνια από τώρα επαγγελματικά;
Απώτερος σκοπός της επαγγελματικής μου σταδιοδρομίας αποτελεί η μετεξέλιξή μου ως επιτυχούς «homo academicus» υπό την έννοια της διαμόρφωσης μιας πολυδιάστατης ακαδημαϊκής προσωπικότητας. Με την πρόθεση αυτή ως οδοδείκτη, βασική μου επιδίωξη για τα επόμενα χρόνια, είναι να κινηθώ επαγγελματικά πέραν της στενής «ζώνης» των διδακτικών και ερευνητικών μου καθηκόντων. Σε συνεργασία με την εταιρεία Loizou & Co, η οποία εδράζει στο Λονδίνο, επιχειρούμε να θέσουμε τις βάσεις της συστηματικής ενασχόλησης μας με την παροχή υπηρεσιών εκπαιδευτικής συμβουλευτικής, ενός τομέα που βρίσκεται ακόμη σε νηπιακό στάδιο στην Κύπρο. Επίσης, όραμά μου είναι η ίδρυση ενός μη κερδοσκοπικού οργανισμού με σκοπό να προωθήσει την ενεργό ακρόαση των φωνών των παιδιών και των νέων, καθώς και την ενεργό εμπλοκή τους στα κοινά και τη συμμετοχή τους στη λήψη αποφάσεων.
- Θα ήθελες να εργαστείς σε κάποιο πανεπιστήμιο του εξωτερικού για να ΄κλέψεις’ ενδεχομένως κάποιες πετυχημένες πρακτικές από άλλα πετυχημένα εκπαιδευτικά συστήματα;
Η εργασία των ακαδημαϊκών για συγκεκριμένη περίοδο στο εξωτερικό για σκοπούς συνεργασίας με μεγάλα πανεπιστημιακά ιδρύματα ή ερευνητικά κέντρα δύναται να συμβάλει στην εισαγωγή καινοτόμων ιδεών, τεχνογνωσίας και εμπειρογνωμοσύνης στη σχετικά κλειστού τύπου κοινωνία και οικονομία της Κύπρου.
Σίγουρα, θα πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί στην επιλογή των πρακτικών που επιλέγουμε να υιοθετήσουμε από άλλα πετυχημένα εκπαιδευτικά συστήματα, νοουμένου ότι οι πρακτικές αυτές θα πρέπει να συγκειμενοποιούνται, να εναρμονίζονται δηλαδή με τις ανάγκες, τα χαρακτηριστικά, και τις προκλήσεις της δικής μας χώρας. Πέραν τούτου, είμαστε πολύ τυχεροί που ως ακαδημαϊκοί μπορούμε να εξασφαλίσουμε την επαφή με επιτυχημένα κέντρα του εξωτερικού μέσω των προγραμμάτων κινητικότητας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τα οποία μας δίνουν την ευκαιρία να διδάξουμε για κάποιο χρονικό διάστημα σ’ ένα συνεργαζόμενο πανεπιστήμιο.
Ήδη προγραμματίζω μια τέτοια επίσκεψη σ’ ένα από τα πανεπιστήμια του Ισραήλ προκειμένου να παρακολουθήσω από κοντά της λειτουργία και τις δράσεις του Center for Shared Society και ενός Μοντεσσοριανού σχολείου που υπάγονται στο συγκεκριμένο ίδρυμα. Επίσης, στα επόμενα χρόνια, θα έχουμε την ευκαιρία διακίνησης και συνεργασίας ακαδημαϊκού προσωπικού μέσω της πρωτοβουλίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης αναφορικά στoν θεσμό των Ευρωπαϊκών Πανεπιστημίων βάσει της οποίας θα δημιουργηθούν πέραν από 20 διακρατικές πανεπιστημιακές συμμαχίες με σκοπό να προωθήσουμε τις ευρωπαϊκές αξίες και να επιφέρουν επανάσταση στην ποιότητα και την ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.
Μπορείς να ακολουθήσεις την Θεοδοσία Κυριάκου
στο Facebook ΕΔΩ
και στο instagram EΔΩ
