Το πολυδιάστατο συλλογικό έργο «Κατοικώντας την εξαίρεση» επιχειρεί μια κριτική και βαθιά προσέγγιση στις εμπειρίες των ατόμων με αναπηρία, εξετάζοντας όχι μόνο τις προσωπικές τους ιστορίες, αλλά και τις ευρύτερες κοινωνικές και θεσμικές δομές που διαμορφώνουν την πραγματικότητά τους. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στο κεφάλαιο που υπογράφει η Φελίσια Ταστάνη, το οποίο αξιοποιεί τα φιλοσοφικά εργαλεία των Michel Foucault και Giorgio Agamben για να αποδομήσει την έννοια του αποκλεισμού και της ιδρυματοποίησης. Η Ταστάνη αναλύει πώς οι δομές εξουσίας, όπως τις περιέγραψε ο Foucault, συχνά κατασκευάζουν και διατηρούν την «εξαίρεση», περιχαρακώνοντας συγκεκριμένες ομάδες πληθυσμού και περιορίζοντας την ελευθερία τους. Η προσέγγιση αυτή αποκαλύπτει τους κρυφούς μηχανισμούς που οδηγούν στην περιθωριοποίηση, θέτοντας σε αμφισβήτηση τις καθιερωμένες αντιλήψεις για τη φυσιολογικότητα και την αποδοχή.
Η μελέτη αυτή εντρυφά στην «αρχιτεκτονική» – με την ευρύτερη έννοια του όρου – που περικλείει και συχνά περιορίζει τη ζωή των ατόμων με αναπηρία. Δεν αναφέρεται μόνο στη φυσική αρχιτεκτονική των κτιρίων και των ιδρυμάτων, αλλά και στην αρχιτεκτονική του νόμου, των κοινωνικών κανόνων και των αντιλήψεων που ορίζουν την θέση τους στην κοινωνία. Η ανάλυση του Agamben περί «απελπισμένης κατάστασης» (state of exception) γίνεται εδώ καίρια, καθώς φωτίζει πώς ορισμένες ομάδες μπορούν να βρεθούν σε μια διαρκή κατάσταση προσωρινής ή μόνιμης εξαίρεσης από το κανονικό πολιτικό και νομικό πλαίσιο. Αυτή η εξαίρεση, αντί να είναι μια προσωρινή κατάσταση, γίνεται συχνά ο κανόνας, διαμορφώνοντας ένα περιβάλλον όπου η ατομική αυτονομία και τα δικαιώματα τίθενται συχνά σε δεύτερη μοίρα, υπέρ μιας ελεγχόμενης και, συχνά, αποστειρωμένης ύπαρξης, αποκομμένης από την ευρύτερη κοινωνική πραγματικότητα.
Το κεφάλαιο της Ταστάνη δίνει ιδιαίτερη βάση στην κατανόηση των μηχανισμών που οδηγούν στην ιδρυματοποίηση, η οποία δεν περιορίζεται μόνο στη φυσική εγκατάσταση σε ιδρύματα, αλλά εκτείνεται και σε μορφές «κοινωνικής ιδρυματοποίησης». Αυτή η διάσταση αφορά την οργάνωση της καθημερινότητας, των σχέσεων και των προσδοκιών με τρόπους που μιμούνται τη δομή ενός ιδρύματος, ακόμα και όταν τα άτομα ζουν στην κοινότητα. Οι θεωρίες των Foucault και Agamben παρέχουν τα διανοητικά εργαλεία για να αναλύσουμε πώς οι «κανονικοποιητικές» πρακτικές, οι ιατρικές προσεγγίσεις και οι κοινωνικές παρεμβάσεις, αν και συχνά διατυπώνονται με την πρόθεση της βελτίωσης, μπορούν υποσυνείδητα να ενισχύσουν την εξάρτηση, να περιορίσουν τις επιλογές και να εδραιώσουν την εικόνα του «αδύναμου» ή «εξαρτώμενου» ατόμου. Αυτή η «αρχιτεκτονική» της εξάρτησης και του περιορισμού είναι καίρια για την κατανόηση της συνολικής εμπειρίας.
Επιπλέον, η μελέτη εστιάζει στις συνέπειες αυτής της «αρχιτεκτονικής» του αποκλεισμού και της ιδρυματοποίησης στην εσωτερική ζωή των ατόμων με αναπηρία, στη διαμόρφωση της ταυτότητάς τους και στην αντίληψη που έχουν οι ίδιοι για τον εαυτό τους και τη θέση τους στον κόσμο. Η ανάλυση των δομών εξουσίας και των χώρων εξαίρεσης διαφωτίζει πώς η συνεχής έκθεση σε περιθωριοποιητικές πρακτικές μπορεί να οδηγήσει στην εσωτερίκευση αρνητικών στερεοτύπων και στην απώλεια της αίσθησης της προσωπικής αξίας και της ενεργού συμμετοχής. Το έργο «Κατοικώντας την εξαίρεση» μας καλεί να αναθεωρήσουμε κριτικά τους θεσμούς, τις πρακτικές και τις νοοτροπίες μας, προκειμένου να οικοδομήσουμε μια κοινωνία που θα αγκαλιάζει την ποικιλομορφία και θα προάγει την ουσιαστική συμπερίληψη, σεβόμενη την αξιοπρέπεια και την αυτονομία κάθε ανθρώπου, ανεξαρτήτως των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του, θέτοντας την ουσία της ανθρώπινης ύπαρξης πάνω από τους καταναγκασμούς των δομών.
