Σαν σήμερα, 27 Αυγούστου 1922, σύμφωνα με το παλαιό ημερολόγιο (9 Σεπτεμβρίου κατά το νέο), η πόλη της Σμύρνης παραδόθηκε στις φλόγες και την καταστροφή, καθώς ο τουρκικός στρατός εισέβαλλε θριαμβευτικά στα εδάφη της. Το ελληνικό μέτωπο είχε δεχθεί συντριπτικά πλήγματα, οδηγώντας σε άτακτη υποχώρηση των στρατευμάτων προς τις ακτές, ενώ ταυτόχρονα χιλιάδες άμαχοι Έλληνες πολίτες, στοιβαγμένοι σε απόγνωση, αναζητούσαν με κάθε τρόπο μια διέξοδο διαφυγής από την επικείμενη τραγωδία. Μέσα σε αυτό το κλίμα χάους και πανικού, ξεχώριζε μια ηγετική μορφή, ο Μητροπολίτης Σμύρνης, Χρυσόστομος Καλαφάτης, ο οποίος επέλεξε συνειδητά να μην εγκαταλείψει την πόλη του. Ο 55χρονος ιεράρχης, με βαθιά γνώση της πολιτικής κατάστασης και της αναπόφευκτης σκληρότητας των νέων αρχών, ήταν πλήρως ενήμερος ότι η έντονη πολιτική του δράση και οι θέσεις του τον είχαν καταστήσει αναπόφευκτο στόχο.
Παρά το γεγονός αυτό, ο Χρυσόστομος Καλαφάτης δεν δίστασε ούτε στιγμή. Η απόφασή του να παραμείνει στη Σμύρνη, στο πλευρό του ποιμνίου του, υπήρξε μια πράξη ύψιστης αυτοθυσίας και ηθικής ακεραιότητας. Η στάση του αυτή, που τον μετέτρεψε από πνευματικό ηγέτη σε σύμβολο αντίστασης απέναντι στην καταπίεση, αποτελεί μια από τις πιο συγκλονιστικές σελίδες της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Η δράση του Χρυσοστόμου, πέραν του θρησκευτικού του ρόλου, είχε λάβει σαφώς και πολιτικό χαρακτήρα, κλιμακούμενη με την πάροδο του χρόνου και τις γεωπολιτικές εξελίξεις. Η επιμονή του στην παραμονή του στην πόλη, παρά τις εξαιρετικά δυσμενείς συνθήκες που διαμορφώνονταν, καταδεικνύει την βαθιά αίσθηση ευθύνης και την αφοσίωσή του προς τους κατοίκους της Σμύρνης. Ήξερε καλά ότι οι επόμενες ώρες θα ήταν κρίσιμες και η παρουσία του, ως πνευματικός φάρος, θα μπορούσε να προσφέρει μια κάποια παρηγοριά ή έστω να αποτελέσει μια έσχατη ελπίδα.
Η απόφασή του αυτή, αντίθετα με τη γενική τάση διαφυγής, τον καθιστούσε ευάλωτο, αλλά και ηρωικό. Η υπακοή του στο θείο κάλεσμα και η πίστη του στο καθήκον τον οδήγησαν σε μια πορεία που τελικά σφραγίστηκε με τον μαρτυρικό θάνατο. Η θυσία του Χρυσοστόμου Σμύρνης δεν έμεινε ανεκτίμητη. Αποτελεί ένα διαχρονικό παράδειγμα γενναιότητας, αυταπάρνησης και εθνικής συνείδησης. Η μνήμη του ζει και εμπνέει, υπενθυμίζοντας σε κάθε νέα γενιά το τίμημα της ελευθερίας και την αλήθεια ότι ορισμένοι άνθρωποι, μέσα στις πιο σκοτεινές στιγμές, επιλέγουν να σταθούν ακλόνητοι, υπερασπιζόμενοι τις αρχές και τους ανθρώπους τους, ακόμη και με το τίμημα της ζωής τους.
